Միշել Ֆորստն անդրադարձել է Թեհիմինե Ենոքյանի դեմ տևական ժամանակ ընթացող SLAPP դատական գործերին։ Հրապարակումն ստորև
«Զեկույց․ Բնապահպան ակտիվիստ Թեհմինե Ենոքյանի դեմ իրականացվող ճնշումների և ՄԱԿ-ի Հատուկ զեկուցողի արձագանքի վերաբերյալ (Գործ ACSR/C/2023/2)
1. Գործի էությունը և համատեքստը
Սույն գործը վերաբերում է Հայաստանում բնապահպան լրագրող և ակտիվիստ Թեհմինե Ենոքյանի նկատմամբ իրականացվող ենթադրյալ պատժի, հալածանքների ու ճնշումների փաստին, որը ներկայումս գտնվում է միջազգային քննության փուլում (կարգավիճակը՝ ընթացիկ)։
Թեհմինե Ենոքյանը ծնունդով Հայաստանի Գնդեվազ գյուղից է, որն անմիջապես հարևանությամբ է գտնվում Ամուլսարի ոսկու հանքի ծրագրին։ 2012 թվականից ի վեր նա ակտիվորեն զբաղվում է լեռնահանքային արդյունաբերության՝ շրջակա միջավայրի վրա թողած բացասական ազդեցությունների լուսաբանմամբ, մասնավորապես՝ Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի շահագործման ծրագրերի համատեքստում։
2. Արձանագրված սպառնալիքներն ու ենթադրյալ իրավախախտները
Իր մասնագիտական և քաղաքացիական գործունեության, ինչպես նաև բնապահպանական վնասները բարձրաձայնելու պատճառով Թեհմինե Ենոքյանը բախվել է համակարգված դատական ճնշումների, որոնք բնորոշվում են որպես SLAPP (հանրային մասնակցության դեմ ուղղված ռազմավարական դատական հայցեր)։ Ճնշումները ներառում են․
- Երեք դատական գործընթաց զրպարտության հիմքով, որոնք հարուցվել են խոշոր հանքարդյունաբերողների կողմից։
- Դատական կարգադրություններ, որոնցով պահանջվել է հրապարակել հերքման հայտարարություն և վճարել փոխհատուցումներ, դատական ծախսեր ու պետական տուրքեր։
Որպես ենթադրյալ իրավախախտներ և ճնշում գործադրող կողմեր նշվում են․
- Lydian Armenia – Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի շահագործման թույլտվություններն ունեցող ընկերությունը (դատական հայցեր՝ 2018 և 2025 թվականներին)։
- Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ (ԶՊՄԿ) – Հայաստանի խոշորագույն լեռնահանքային ընկերությունը, որի բաժնետոմսերի 21,87%-ը պատկանում է ՀՀ կառավարությանը (դատական հայց՝ 2023 թվականին)։
- ՀՀ իշխանությունները, ներառյալ դատարանները, որոնք չեն ապահովել ակտիվիստի պատշաճ պաշտպանությունը։
3. Միջազգային արձագանքը և ձեռնարկված քայլերը
Հարցին միջամտել է Օրհուսի կոնվենցիայի շրջանակներում բնապահպանության հարցերով պաշտպանների գծով ՄԱԿ-ի Հատուկ զեկուցող Միշել Ֆորստը։
Որպես առաջին քայլ՝ Հատուկ զեկուցողը պաշտոնական մեղադրանքի նամակ է հղել ՀՀ կառավարությանը՝ կոչ անելով անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել հալածանքները դադարեցնելու համար և պահանջել է տեղեկատվություն հետևյալի մասին․
- Ենոքյանի դեմ ճնշումների մանրամասները և դրանց լուծմանն ուղղված պետական քայլերը։
- Հայաստանում SLAPP դատական հայցերը կանխելու կամ օպերատիվորեն կարճելու համար գոյություն ունեցող օրենսդրական մեխանիզմները։
Իրավական հիմքը․ Օրհուսի կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի 8-րդ կետի համաձայն՝ Հայաստանը պարտավոր է ապահովել, որ բնապահպանները չենթարկվեն պատժի ու հալածանքների իրենց իրավունքներն իրականացնելու համար, և երաշխավորի, որ նրանք ճնշման չեն ենթարկվի մասնավոր ընկերությունների կամ որևէ պետական (այդ թվում՝ դատական) մարմնի կողմից։
4. Իրադարձությունների ժամանակագրությունը
Գործի զարգացումն ընթացել է հետևյալ ժամանակային հաջորդականությամբ․
- 17 ապրիլի 2023 թ․ – ՄԱԿ-ի Հատուկ զեկուցողի կողմից մեղադրանքի նամակն ուղարկվել է Հայաստանի կառավարությանը։
- 2023 թ․ գարուն – Թեհմինե Ենոքյանը դիմում է ներկայացրել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան (ՄԻԵԴ)՝ կապված 2018 թ․ «Լիդիան Արմենիա»-ի գործի հետ։
- 16 հունիսի 2023 թ․ – Ստացվել է Հայաստանի կառավարության պաշտոնական պատասխան նամակը։
- 23 փետրվարի 2026 թ․ – Արձանագրվել է կարևոր հաջողություն․ Երևանի առաջին ատյանի դատարանը մերժել է ԶՊՄԿ-ի հայցն ընդդեմ Թեհմինե Ենոքյանի, և վերջինիս օգտին բռնագանձվել են դատական ծախսերը։
- 2026 թ․ սեպտեմբերի դրությամբ – ՄԻԵԴ-ում գործի քննությունը դեռ ընթացքի մեջ է (pending)։ Միևնույն ժամանակ, 2025 թվականի դեկտեմբերին Lydian Armenia-ի կողմից ներկայացված նոր զրպարտության հայցով դատական նիստը նախատեսվել է 2026 թ․ սեպտեմբերին։
5. Ներկա կարգավիճակը և հետագա քայլերը
Բողոքի քննությունը ՄԱԿ-ի գրասենյակում կմնա բաց այնքան ժամանակ, քանի դեռ ակտիվիստի հանդեպ սպառնալիքները ամբողջությամբ չեն դադարել կամ չեն լուծվել ներպետական իրավական համակարգի կողմից։ Հատուկ զեկուցողը շարունակում է հետևողականորեն վերահսկել իրավիճակը՝ կիրառելով ինչպես հանրային հայտարարություններ, այնպես էլ ոչ հանրային դիվանագիտության գործիքներ և հնարավոր այցեր երկիր։
Այս գործին առնչվող պաշտոնական նամակագրությունն ու մանրամասները հասանելի են Հատուկ զեկուցողի պաշտոնական կայէջի «Բողոքների վերաբերյալ նամակագրություն» բաժնում՝ ACSR/C/2023/2 ծածկագրի ներքո։
