Սյունիքի մարզի Աճանան բնակավայրը գտնվում է Արծվանիկի պոչամբարից մոտ 500 մետր հեռավորության վրա։ Նոր հետազոտությունը նշում է, որ նման հարևանությունը բնակավայրը խոցելի է դարձնում օդով և ջրով հնարավոր աղտոտիչների տեղափոխման տեսանկյունից։ Միևնույն ժամանակ, հետազոտողները առաջարկում են պոչամբարների հարակից տարածքներում բնակչության կենսամոնիթորինգ իրականացնել, գնահատել տների և դպրոցների ներսի փոշին և սահմանել բարձր ռիսկի գոտիներ։ Հետազոտությունն իրականացրել է չեխական «Առնիկա» կազմակերպությունը 2025 թվականին՝ «Հայաստանի հանքարդյունաբերական շրջանների էկոլոգիական փոխակերպում» ծրագրի շրջանակում՝ Չեխիայի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության և «Sigrid Rausing Trust»-ի աջակցությամբ։

 

Հետազոտության արդյունքները օգոստոսի 29-ին Կապանում կայացած «Հայաստանի հանքարդյունաբերական տարածաշրջանների էկոլոգիական փոխակերպում» համաժողովի ընթացքում ներկայացրեց «Առնիկա»-ի փորձագետ Նիկոլա Ժելինեկը։ Համաժողովը կազմակերպվել էր չեխական «Առնիկա», հայաստանյան «Համայնքային համախմբման և աջակցության կենտրոն» և «Էկոլուր» տեղեկատվական ՀԿ-ների կողմից։

 

Գյուղ և պոչամբար՝ 500 մետր հեռավորությամբ

 

Աճանանի աշխարհագրական դիրքն ինքնին բնապահպանական ռիսկի գնահատման առանձին հիմք է։ Զեկույցում նշվում է, որ բնակավայրը գտնվում է Հայաստանի ամենախոշոր գործող պոչամբարներից մեկի՝ Արծվանիկի պոչամբարի անմիջական հարևանությամբ։ Հետազոտողները մատնանշում են մի քանի հնարավոր ազդեցության ուղի՝ օդով տարածվող փոշի, մակերևութային հոսքեր և նստվածքների տեղափոխում։

 

Սակայն պոչամբարի և բնակավայրի միջև հեռավորությունը ինքնին չի ապացուցում, որ բնակիչները ենթարկվում են վնասակար նյութերի ազդեցության։ Դրա համար անհրաժեշտ են օդի, ջրի, հողի և փոշու համակարգված չափումներ՝ հատկապես բնակելի տարածքներում։ Հենց այստեղ է առաջանում Աճանանի համար առանցքային հարցը՝ ինչ է հասնում բնակավայր և ինչ է իրականում շնչում կամ իր առօրյայում շփվում բնակիչը։

 

Փոշին կարող է դառնալ տան ներսի խնդիր

 

«Առնիկա»-ի հետազոտության կարևոր առաջարկներից մեկն այն է, որ պոչամբարներից երկու կիլոմետր շառավղում պետք է ուսումնասիրվի նաև տների և դպրոցների ներսի փոշին։

 

Սա նշանակում է, որ խնդիրը հետազոտողները չեն սահմանափակում միայն բաց տարածքներով։ Եթե արտաքին փոշին մտնում է բնակարաններ, այն կարող է կուտակվել պատուհանագոգերին, հատակին, կահույքի վրա և դառնալ երկարատև առօրյա շփման աղբյուր։

 

Այսպիսի ուսումնասիրությունը կարող է նաև օգնել հասկանալ, թե արդյոք արտաքին միջավայրում առկա մետաղներն ու այլ աղտոտիչները հասնում են մարդկանց առօրյա միջավայր։

 

Զեկույցը բնակիչներին նաև խորհուրդ է տալիս այն տարածքներում, որտեղ աղտոտվածություն է փաստագրվել, կանոնավոր թաց մաքրում կատարել և զգուշանալ պոչամբարի հարակից տարածքներում աճեցված բանջարեղենի օգտագործումից։

 

Սակայն այստեղ առաջանում է ավելի հիմնարար հարց՝ արդյո՞ք բնակիչը պետք է ինքն իրեն պաշտպանի, թե՞ աղտոտման հնարավոր աղբյուրը պետք է վերահսկվի պետական և ընկերության մակարդակներում։

 

Անհատական զգուշությունը կարող է նվազեցնել ազդեցության որոշ ուղիներ, սակայն այն չի փոխարինում շրջակա միջավայրի որակի վերահսկմանը, աղտոտման աղբյուրների կառավարմանը և անկախ մոնիթորինգին։

 

Կադմիումի կտրուկ տարբերությունները

 

Զեկույցը նաև արձանագրում է կադմիումի խիստ տեղային տարբերություններ։ Հետազոտողները նշում են, որ պոչամբարի հիմքի հարակից որոշ կետերում կադմիումի մակարդակը զգալիորեն բարձր է եղել այլ նմուշների համեմատ։ Ըստ զեկույցի՝ այս տարբերությունները կարող են կապված լինել տեղային աղտոտման աղբյուրների և պոչամբարի մակերևույթից նյութերի հնարավոր վերատեղաբաշխման հետ։

 

Սակայն այս հնարավոր կապը նույնպես վերջնական եզրակացություն չէ։ Աղտոտման տարածման մեխանիզմները հասկանալու համար անհրաժեշտ են կրկնվող չափումներ և տարածական ավելի լայն ուսումնասիրություն, ըստ որի պետք է պարզել՝

• պոչամբարի ուղղությամբ որ կողմ են հիմնականում փչում քամիները,

• որքան հաճախ են բնակիչները տեսնում փոշու տարածում,

• որտե՞ղ են գտնվում տները,

• որտե՞ղ են երեխաները խաղում,

• որտե՞ղ են աճեցվում սննդամթերքները,

• և արդյոք բնակիչները նկատում են սեզոնային կամ եղանակային պայմանների հետ կապված փոփոխություններ։

 

Այս հարցերի պատասխանները կարող են օգնել հասկանալ, թե լաբորատոր չափումների թվերը ինչ նշանակություն ունեն մարդկանց առօրյա կյանքի համար։

 

Անկախ մոնիթորինգի հարցը

 

Զեկույցի հեղինակները առաջարկում են բնակելի տարածքներում ստեղծել անկախ օդի որակի մոնիթորինգի ցանց, որը կարող է ստուգել ընկերությունների ինքնամոնիթորինգի տվյալները։

 

Սա հատկապես կարևոր հարց է Աճանանի նման համայնքի համար, քանի որ բնակիչը կարող է չտեսնել մետաղը, չզգալ դրա հոտը և չիմանալ դրա կոնցենտրացիան։ Եթե մոնիթորինգը միայն ընկերության տարածքում է իրականացվում, ապա անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ինչ է տեղի ունենում բնակելի գոտում։

 

Անկախ մոնիթորինգը կարող է նաև հանրային վստահության հարց լուծել․ եթե չափումները հասանելի են ոչ միայն ընկերությանը կամ պետական մարմիններին, այլև համայնքին, ապա բնակիչը հնարավորություն է ստանում տեսնելու իր միջավայրի վերաբերյալ տվյալները և համադրելու դրանք սեփական դիտարկումների հետ։

 

Հաջորդ քայլը՝ հասկանալ ազդեցության իրական սահմանները

 

Աճանանի դեպքում պոչամբարին մոտ լինելը ինքնին բավարար չէ բնակիչների առողջության վրա ազդեցություն հաստատելու համար։ Նույն կերպ առանձին նմուշում որևէ մետաղի բարձր մակարդակի հայտնաբերումը դեռ չի նշանակում, որ դրա աղբյուրը միանշանակ պոչամբարն է։

 

Սակայն 500 մետր հեռավորությունը, պոչամբարի հարևանությունը, տեղային աղտոտման տարբերությունները և բնակիչների համար հնարավոր ազդեցության մի քանի ուղիների առկայությունը բավարար հիմք են ավելի մանրամասն ուսումնասիրություն իրականացնելու համար։

 

Այդ ուսումնասիրությունը պետք է դուրս գա միայն պոչամբարի տարածքից և հասնի այնտեղ, որտեղ մարդիկ ապրում են՝ տներ, դպրոցներ, բակեր, գյուղատնտեսական տարածքներ և ջրային աղբյուրներ։

 

«Առնիկա»-ի հետազոտությունը չի տալիս այն հարցի վերջնական պատասխանը, թե Աճանանի բնակիչներն ամեն օր ինչ քանակությամբ և ինչ կոնկրետ մետաղներ են ներշնչում։ Այդպիսի եզրակացության համար անհրաժեշտ են բնակավայրում իրականացվող պարբերական օդի և փոշու չափումներ, ինչպես նաև տների ու դպրոցների ներսի փոշու ուսումնասիրություն։

 

Այն, ինչ հետազոտությունը ցույց է տալիս, ավելի շուտ ռիսկի քարտեզի առաջին հատվածն է․ Աճանանը գտնվում է Արծվանիկի պոչամբարից մոտ կես կիլոմետր հեռավորության վրա, պոչամբարի հարակից որոշ հատվածներում արձանագրվել են մետաղների տեղային բարձր ցուցանիշներ, իսկ հետազոտողները մատնանշում են փոշու, ջրի և նստվածքների միջոցով հնարավոր ազդեցության ուղիներ։