Սյունիքի վեց հանքարդյունաբերական համայնքների բնակիչներից վերցված 62 մեզի նմուշներում մկնդեղը, մոլիբդենը և նիկելը հայտնաբերվել են բոլոր մասնակիցների մոտ։ Հետազոտությանը մասնակցել են նաև երեխաներ, որոնց մոտ ևս արձանագրվել են բարձրացված որոշ ցուցանիշներ։ Հետազոտությունն իրականացրել է չեխական «Առնիկա» կազմակերպությունը 2025 թվականին՝ «Հայաստանի հանքարդյունաբերական շրջանների էկոլոգիական փոխակերպում» ծրագրի շրջանակում՝ Չեխիայի Հանրապետության Արտաքին գործերի նախարարության և «Sigrid Rausing Trust»-ի աջակցությամբ։

 

Հետազոտության արդյունքները օգոստոսի 28-ին Երևանում կայացած «Հայաստանի հանքարդյունաբերական տարածաշրջանների էկոլոգիական փոխակերպում» համաժողովի ընթացքում ներկայացրեց փորձագետ Նիկոլա Ժելինեկը։ Համաժողովը կազմակերպվել էր չեխական «Առնիկա», հայաստանյան «Համայնքային համախմբման և աջակցության կենտրոն» և «Էկոլուր» տեղեկատվական ՀԿ-ների կողմից։

 

Միևնույն ժամանակ, հետազոտության հեղինակները զգուշացնում են՝ ստացված տվյալները չեն կարող մեկնաբանվել որպես կոնկրետ հիվանդությունների ախտորոշում կամ յուրաքանչյուր հայտնաբերված մետաղի աղբյուրի վերջնական ապացույց։

 

Մկնդեղը, մոլիբդենը և նիկելը՝ 100 տոկոս նմուշներում

 

Հետազոտությունն ընդգրկել է Կապանը, Քաջարանը, Գեղանուշը, Աճանանը, Գոմարանը և Սյունիք գյուղը։ Մասնակիցների ընդհանուր թիվը կազմել է 62, որոնցից 42-ը կին, 20-ը՝ տղամարդ։ Նրանց տարիքը եղել է 4-ից մինչև 85 տարեկան։

 

«Առնիկա»-ի իրականացրած հետազոտության արդյունքները ցույց են տվել, որ մկնդեղը, մոլիբդենը և նիկելը հայտնաբերվել են բոլոր՝ 62 նմուշներում։

 

Սա դեռ չի նշանակում, որ նույն մակարդակի առողջական ռիսկ կա բոլոր բնակիչների համար։ Սակայն այն ցույց է տալիս, որ ուսումնասիրված մետաղների հետ շփումը տարածաշրջանում առանձին կամ բացառիկ դեպք չէ։

 

Հետազոտության հեղինակների գնահատմամբ՝ ստացված արդյունքները հիմք են տալիս հարցադրելու, թե ինչ աղբյուրներից են այդ նյութերը հայտնվում բնակիչների օրգանիզմում և որքան շարունակական է դրանց ազդեցությունը։

 

Ամենաուշագրավը՝ մոլիբդենը

 

Զեկույցի հեղինակները հատուկ ուշադրություն են հրավիրում մոլիբդենի վրա։ Ոչ մասնագիտական ազդեցության պայմաններում բնակչության մեզում դրա ցուցանիշները, ըստ զեկույցում բերված միջազգային տվյալների, սովորաբար զգալիորեն ցածր են եղել այն մակարդակներից, որոնք արձանագրվել են Սյունիքի որոշ բնակիչների մոտ։

 

Հետազոտությունը նշում է, որ որոշ արդյունքներ մոտեցել կամ գերազանցել են արդյունաբերական միջավայրում աշխատողների համար նկարագրված մակարդակները։

 

Սա, սակայն, չի նշանակում, որ մասնակիցները ստացել են նույնպիսի ազդեցություն, ինչ՝ հանքավայրում աշխատող մարդը։ Տարբեր երկրների և հետազոտությունների արդյունքները համեմատելիս դեր ունեն նմուշառման մեթոդները, ժամանակը, սննդակարգը, տարածաշրջանի բնական երկրաքիմիական առանձնահատկությունները և այլ գործոններ։

 

Հետևաբար, արդյունքները պետք է դիտարկել համատեքստում և չնույնացնել տարբեր խմբերի համար սահմանված ցուցանիշները։

 

Երեխաները՝ առանձին ուշադրության կենտրոնում

 

Մասնակիցների մեջ եղել են նաև երեխաներ։ Հետազոտողները նշում են, որ բարձրացված մկնդեղի ցուցանիշներ նկատվել են ոչ միայն մեծահասակների, այլև երեխաների մոտ։

 

Ծանր մետաղների ազդեցության ուսումնասիրության դեպքում երեխաներն առանձնահատուկ խումբ են, քանի որ նրանց զարգացող օրգանիզմը կարող է ավելի խոցելի լինել շրջակա միջավայրի աղտոտիչների նկատմամբ։

 

Հենց այս պատճառով զեկույցի հեղինակները պոչամբարների հարակից գոտիներում առաջարկում են ստեղծել երեխաների համար պարբերական կենսամոնիթորինգի ծրագիր։

 

Այս մոտեցումը թույլ կտար ոչ միայն արձանագրել տվյալ պահին օրգանիզմում առկա նյութերի մակարդակը, այլև ժամանակի ընթացքում հետևել դրանց փոփոխությանը և հնարավոր ազդեցության միտումներին։

 

Ի՞նչ կարող է ցույց տալ մեզի մեկ նմուշը

 

Հետազոտության արդյունքները կարևոր են, սակայն դրանց մեկնաբանման համար կան մի շարք սահմանափակումներ։

 

Մեզի նմուշը ցույց է տալիս, որ տվյալ նյութը եղել է օրգանիզմում, բայց բոլոր մետաղների դեպքում նույն կերպ չի արտացոլում երկարաժամկետ կուտակումը։ Զեկույցն ինքն էլ նշում է, որ մեկանգամյա մեզի նմուշները կարող են չարտացոլել երկարաժամկետ ազդեցությունը, հատկապես այն նյութերի դեպքում, որոնք օրգանիզմից համեմատաբար արագ են դուրս գալիս։

 

Մկնդեղի դեպքում կա ևս մեկ կարևոր սահմանափակում․ հետազոտությունը չի տարբերակել մկնդեղի տարբեր քիմիական ձևերը։ Սա կարևոր է, քանի որ տարբեր ձևերը կարող են ունենալ տարբեր աղբյուրներ և տարբեր թունաբանական նշանակություն։

 

Բացի այդ, միայն կենսաբանական նմուշներում մետաղների առկայությունը ինքնին չի կարող վերջնականապես ցույց տալ դրանց աղբյուրը։ Դրա համար անհրաժեշտ են շրջակա միջավայրի՝ մասնավորապես ջրի, հողի, փոշու, սննդի և այլ հնարավոր աղբյուրների հետ զուգահեռ ուսումնասիրություններ։

 

Սա ազդանշան է, ոչ թե վերջնական դատավճիռ

 

«Առնիկա»-ի 2025 թվականի հետազոտությունը չի տալիս այն հարցի վերջնական պատասխանը, թե Սյունիքի բնակիչների օրգանիզմում հայտնաբերված մետաղներն ինչ ազդեցություն են ունեցել կամ ինչ կոնկրետ աղբյուրից են դրանք հայտնվել օրգանիզմում։

 

Սակայն այն արձանագրում է մի փաստ, որը դժվար է անտեսել․ ուսումնասիրված բոլոր 62 նմուշներում հայտնաբերվել են մկնդեղ, մոլիբդեն և նիկել։

 

Հետազոտության հեղինակների առաջարկները, մասնավորապես երեխաների պարբերական կենսամոնիթորինգի և ավելի խոր ուսումնասիրությունների անհրաժեշտությունը, հենց այս տվյալների շարունակական ուսումնասիրության տրամաբանության մեջ են։

 

Ուստի հետազոտությունը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես վերջնական բժշկական դատավճիռ, այլ որպես ազդանշան, որ Սյունիքի հանքարդյունաբերական համայնքներում անհրաժեշտ են ավելի լայնածավալ, պարբերական և երկարաժամկետ ուսումնասիրություններ՝ հասկանալու համար շրջակա միջավայրի, բնակչության օրգանիզմում հայտնաբերված մետաղների և հնարավոր առողջական ռիսկերի միջև կապը։