«Էլ Նինյո» հզոր բնական երևույթի մոտենալը սպառնում է հնարավոր ուժեղ երաշտներով, ջրհեղեղներով և ծայրահեղ շոգերով: Արդյո՞ք իրատեսական է պատշաճ կերպով պատրաստվել վատագույն սցենարին:

ԱՄՆ Օվկիանոսային և մթնոլորտային հետազոտությունների ազգային վարչության (NOAA) ամերիկացի օդերևութաբանները հունիսի 11-ին պաշտոնապես հայտարարեցին, որ Խաղաղ օվկիանոսում սկսվել է «Էլ Նինյո» բնական երևույթը, որն առաջիկա շաբաթների ընթացքում կարող է փոխել եղանակային պայմաններն ամբողջ աշխարհում: Սինոպտիկները նախազգուշացնում են, որ այս անգամ այն կարող է դրսևորվել հատկապես հզոր: «Իրական հավանականություն կա, որ սա կլինի վերջին 140 տարվա ամենահզոր Էլ Նինյոն»,- ասում է Նյու Յորքի պետական համալսարանի (Օլբանի) մթնոլորտային և բնապահպանական գիտությունների պրոֆեսոր Փոլ Ռաունդին:

Օդերևութաբանության համաշխարհային կազմակերպությունը (ՕՀԿ) ակնկալում է, որ Էլ Նինյոյի պայմանները կպահպանվեն առնվազն մինչև ձմեռ: Կախված ուժգնությունից և տևողությունից՝ այս կլիմայական երևույթը կարող է առաջացնել երաշտ, ջրհեղեղներ, շոգի ալիքներ և սննդամթերքի ու ջրի մատակարարման խափանումներ մի քանի տարածաշրջաններում: «Աշխարհը պետք է սա ընդունի որպես հրատապ կլիմայական նախազգուշացում, ինչպիսին այն կա,- հայտարարել է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիու Գուտերեշը։ - Էլ Նինյոյի հետևանքները յուղ կլցնեն գլոբալ տաքացման կրակի վրա»։

Էլ Նինյոն բնական ծագման լայնամասշտաբ կլիմայական երևույթ է, որը տեղի է ունենում երկուսից յոթ տարին մեկ պարբերականությամբ։ Այն արտահայտվում է Խաղաղ օվկիանոսի հասարակածային գոտու կենտրոնական և արևելյան հատվածներում օվկիանոսային ջրի ջերմաստիճանի տատանումներով՝ համակցված նշված շրջանների մթնոլորտում տեղի ունեցող փոփոխությունների հետ։

Ամեն ինչ սկսվում է, երբ Խաղաղ օվկիանոսի արևադարձային հատվածի վրայով անցնող պասսատները (ուժեղ կայուն քամիներ) թուլանում են, ինչի պատճառով այնտեղ սկսում է տաք ջուր կուտակվել: Թեև համապատասխան ջրավազանը չափերով մոտավորապես հավասար է ԱՄՆ-ի մայրցամաքային մասին և ազդում է միայն մեկ տարածաշրջանի վրա, դրա հետևանքները զգացվում են ամբողջ աշխարհում:

«Տրոպիկներում մթնոլորտի փոփոխությունները կարող են այնուհետև ազդել ավելի հեռավոր տարածքների՝ միջին լայնությունների վրա։ Այդ պատճառով մենք այսքան անհանգստացած ենք դրանով, նույնիսկ եթե պոտենցիալ գտնվում ենք էպիկենտրոնից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու»,- DW-ին տված հարցազրույցում պարզաբանում է Գոդարդի անվան տիեզերական հետազոտությունների ինստիտուտի (GISS) տնօրեն Գևին Շմիդտը։ Տեղի ունեցողի էֆեկտը նման է գլոբալ շղթայական ռեակցիայի գործարկման, որտեղ Էլ Նինյոն, Շմիդտի արտահայտությամբ, դառնում է «առաջին մթնոլորտային ընկնող դոմինոյի քարը»։

Հետևանքները կտրուկ տարբերվում են ըստ տարածաշրջանների. որոշ տեղերում աճում է երաշտի վտանգը, այլ տեղերում՝ ջրհեղեղների։ Էլ Նինյոյի ժամանակ Կենտրոնական Ամերիկայի, Ասիայի, Աֆրիկայի և Ավստրալիայի որոշ տարածքներում հաճախ ավելի շոգ և չոր է դառնում։ Դրա հետևանքով առաջացող ջրի պակասը կարող է ազդել գյուղատնտեսության, հիդրոէներգետիկայի և ջրամատակարարման վրա։ Հոնդուրասում, տեղական իշխանությունների հաշվարկներով, մոտ 75 մունիցիպալիտետ կարող է բախվել ուժեղ երաշտի: Երկրի մայրաքաղաք Տեգուսիգալպայում արդեն արտակարգ դրություն է հայտարարված ջրամատակարարման ոլորտում։

Մոլորակի այլ տարածաշրջաններում ռիսկերն այլ բնույթ են կրում։ Հարավային Ամերիկայի խաղաղօվկիանոսյան ափի որոշ հատվածներում Էլ Նինյոն կարող է բերել հորդառատ անձրևներ և ավերիչ ջրհեղեղներ։ Հետևանքները կարող են զգացվել հորդառատ անձրևների դադարից կամ ջրամբարների չորանալուց երկար ժամանակ անց։ Այս կլիմայական երևույթը կապում են բերքի կորուստների և տնտեսական վնասների հետ, որոնք կարող են հասնել տրիլիոնավոր դոլարների։ 2015-2016 թվականներին դրա պատճառած բերքի կորուստները հանգեցրին նրան, որ միլիոնավոր մարդիկ ամբողջ աշխարհում պարենային օգնության կարիք ունեցան։

Աճող անտառային հրդեհները նույնպես ավելի մեծ անհանգստություն են առաջացնում։ Գիտնականները նախազգուշացնում են, որ Էլ Նինյոն, հավանաբար, կմեծացնի ուժեղ շոգի և երաշտի վտանգը, որոնք նպաստում են Ավստրալիայում, Կանադայում, ԱՄՆ-ում և Ամազոնի ավազանի արևադարձային անտառներում հրդեհների առաջացմանը։

Էլ Նինյոն կարևոր դեր է խաղում արևադարձային փոթորիկների ակտիվության մեջ։ Գիտնականներն ակնկալում են, որ այս տարի ատլանտյան փոթորիկների սեզոնը պակաս ակտիվ կլինի, քան սովորաբար։ Էլ Նինյոյի ժամանակ Ատլանտյան օվկիանոսի վրայով, որպես կանոն, ուժեղանում է քամու կտրվածքը, ինչը դժվարացնում է փոթորիկների առաջացումն ու զարգացումը։

«Ջուրը սկսում է տաքանալ Խաղաղ օվկիանոսի արևադարձային գոտու կենտրոնական և արևելյան հատվածներում։ Սովորաբար Էլ Նինյոյի զարգացումը, հատկապես փոթորիկների սեզոնի թեժ պահին, հանգեցնում է ամպամածության, որոտային ակտիվության, տեղումների քանակի և Ատլանտիկայում արևադարձային ցիկլոնների թվի նվազմանը»,- կիսվում է մթնոլորտային երևույթների մասնագետ Բրայան Թանգը։

Բայց ավելի հազվադեպ փոթորիկները պարտադիր չէ, որ նշանակեն ավելի քիչ վտանգ։ Այն բանից հետո, երբ փոթորիկը վերածվում է ցիկլոնի, դրա հետագա զարգացումը կանխելը դառնում է զգալիորեն ավելի դժվար։ Հետևաբար, նման պայմաններում առաջացած նույնիսկ փոքր թվով փոթորիկները կարող են հանգեցնել աղետալի հետևանքների։ Խաղաղ օվկիանոսում պատկերն այլ է. այնտեղ Էլ Նինյոն, որպես կանոն, հակառակ ազդեցությունն է ունենում՝ նպաստելով փոթորիկների ավելի մեծ թվի առաջացմանը և դրանց ուժգնացմանը։

Որոշակի վտանգ է առաջանում նաև ծովային էկոհամակարգերի համար։ Էլ Նինյոյի հետ կապված օվկիանոսի ջերմաստիճանի բարձրացումը կարող է հրահրել մարջանների գունաթափում և լրացուցիչ սպառնալիք ստեղծել խութերի համար, որոնք արդեն իսկ թուլացած են կլիմայի փոփոխությամբ պայմանավորված անոմալ շոգի կրկնվող ժամանակաշրջաններից։

Վերջինս ազդում է նաև գյուղատնտեսության վրա։ Հնդկաստանում մանգո աճեցնող ֆերմերները բախվել են բերքի կտրուկ անկման. անոմալ եղանակը խաթարել է ծառերի ծաղկումը և պտուղների զարգացումը, ինչը հանգեցրել է արտադրանքի ծավալների նվազմանը և հարվածել եկամուտներին։

Գիտնականներն ասում են, որ չկան համոզիչ ապացույցներ, որ կլիմայի փոփոխությունը Էլ Նինյոն դարձնում է ավելի հզոր։ Այնուամենայնիվ, այն կարող է սրել դրա հետևանքները. օրինակ՝ ուժեղ երաշտը վերածել ծայրահեղի, պարզաբանում է NOAA-ի ավագ գիտաշխատող Մայքլ Մաքֆադենը։

Ավելի տաք մթնոլորտը պահում է ավելի շատ խոնավություն՝ մեծացնելով ծայրահեղ տեղումների և ջրհեղեղների վտանգը։ Ջերմաստիճանի աճը կարող է նաև ուժեղացնել երաշտը՝ ավելի արագ չորացնելով հողը։ Քանի որ մոլորակի միջին ջերմաստիճանն արդեն իսկ պահպանվում է ռեկորդային բարձր մակարդակի վրա, Էլ Նինյոն կարող է հանգեցնել նոր ջերմաստիճանային ռեկորդների սահմանմանը։

Էլ Նինյոյի դեպքում դրական կողմն այն է, որ այս երևույթը ձևավորվում է աստիճանաբար և կարող է կանխատեսվել մի քանի ամիս առաջ։ Գիտնականները հետևում են օվկիանոսի ջերմաստիճանին և մթնոլորտի վիճակին, ինչը թույլ է տալիս կառավարություններին և բնակչությանը նախապես պատրաստվել։

Կանխատեսումներն օգնում են իշխանություններին պահպանել բերքը, ամրապնդել պաշտպանությունը ջրհեղեղներից և կատարելագործել վաղ նախազգուշացման համակարգերը։ «Մենք նախապես գիտենք, թե որտեղ կլինի անոմալ խոնավ կամ չոր։ Եղանակի երկարաժամկետ կանխատեսումների շնորհիվ բավական ժամանակ կա՝ մշակելու հետևանքների մեղմման ռազմավարություններ և խուսափելու ամենածանրերից»,- ամփոփել է Մաքֆադենը․ DW