Եվրոպական կլիմայական օրենքով սահմանված ԵՄ հանձնառությունը՝ մինչև 2050 թվականը հասնել կլիմայական չեզոքության, ածխածնի հեռացման ճշգրիտ մոնիթորինգն ու ստուգումը դարձրել է գիտական և քաղաքական առաջնահերթություն։ Copernicus Land Monitoring Service (CLMS)-ը տրամադրում է հողածածկույթի ներդաշնակեցված տվյալների բազաներ, որոնք աջակցում են ջերմոցային գազերի վերաբերյալ ավելի մանրամասն հաշվետվությունների ներկայացմանը՝ «Հողօգտագործման, հողօգտագործման փոփոխության և անտառային տնտեսության» (LULUCF) կանոնակարգի համաձայն։ Այս հոդվածում մենք ուսումնասիրում ենք CLMS-ի ներկա և ապագա դերը ածխածնի հեռացման մոնիթորինգի գործում։

Ածխածնի հեռացումը ԵՄ-ում

Ցամաքային ածխածնի հեռացումը հիմնականում իրականացվում է այնպիսի էկոհամակարգերի միջոցով, ինչպիսիք են անտառները, մարգագետինները և տորֆավայրերը։ Դրանց՝ CO₂ կլանելու ունակությունը կախված է տարածքի չափից, վիճակից, տարիքից և կառավարումից։ Ցավոք, վերջին տասնամյակներում Եվրոպայի շատ մասերում ածխածնի այս «կլանիչների» հզորությունը նվազել է՝ անտառային հրդեհների, փոթորիկների և վնասատուների պատճառով։

LULUCF կանոնակարգի միջոցով Եվրոպան արդիականացնում է իր հաշվետվական համակարգը։ Մինչև 2028 թվականը բոլոր երկրները պետք է անցնեն մոնիթորինգի առնվազն 2-րդ մակարդակին (Tier 2), ինչը նշանակում է օգտագործել երկրին բնորոշ կոնկրետ տվյալներ և հետևել հողօգտագործման փոփոխություններին աշխարհագրորեն հստակ ձևով (քարտեզագրված կոնկրետ վայրերում)։ Մինչև 2030 թվականը առավել զգայուն լանդշաֆտների (ածխածնով հարուստ տորֆավայրեր և անտառներ) համար պետք է կիրառվեն 3-րդ մակարդակի (Tier 3) մեթոդներ, որոնք պահանջում են առաջադեմ մոդելավորում և բարձր լուծաչափով տիեզերական տվյալներ։

«Ազգային ջերմոցային գազերի գույքագրումը վստահելի կլիմայական քաղաքականության հիմնասյունն է»։ — Լյուչիա Պերուջինի, Եվրոպական շրջակա միջավայրի գործակալության (EEA) փորձագետ։

CLMS-ի դերը Եվրոպայում

CLMS-ն առաջարկում է ավելի քան 250 բաց հասանելիության տվյալների բազա։ Դրանք ներդաշնակեցված են ամբողջ Եվրոպայի համար, ինչը թույլ է տալիս իրականացնել թափանցիկ և միասնական համեմատություններ տարբեր տարիների միջև։ High Resolution Layers (HRL) շերտերը, որոնք ներառում են տվյալներ անտառածածկույթի, մարգագետինների և մշակահողերի վերաբերյալ, տրամադրվում են 10 մետր ճշտությամբ։

2023 թվականին CLMS-ը սկսեց CLCplus արտադրանքի ներդրումը։ Սա թույլ է տալիս ստեղծել հատուկ քարտեզներ (CLCplus Instances), որոնք հարմարեցված են ԵՄ կոնկրետ քաղաքականություններին։ Առաջին նմանատիպ արտադրանքը նախատեսված է հենց LULUCF հաշվետվություններին աջակցելու համար։ Այն ծառայում է որպես անկախ «ստուգիչ» գործիք՝ երկրների կողմից ներկայացված պաշտոնական տվյալները տիեզերական լուսանկարների հետ համադրելու համար։

CLMS-ը Եվրոպայից դուրս

CLMS-ի ներդրումը սահմանափակված չէ միայն Եվրոպայով։ ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի (UNFCCC) համաձայն՝ երկրներից ավելի ու ավելի է պահանջվում անցնել 3-րդ մակարդակի (Tier 3) մեթոդաբանությանը։ Այս մակարդակում արբանյակները դառնում են անփոխարինելի, քանի որ միայն դրանք կարող են ապահովել պահանջվող ճշգրտությունը։

Գլոբալ մակարդակում CLMS-ը տրամադրում է կենսա-աշխարհագրական փոփոխականներ, ինչպիսիք են՝

• Leaf Area Index (LAI) – տերևային մակերեսի ինդեքս,

• Dry Matter Productivity (DMP) – չոր նյութի արտադրողականություն,

• Land Surface Temperature (LST) – երկրի մակերևույթի ջերմաստիճան։

Այս տվյալները կարևոր են, քանի որ թույլ են տալիս տեսնել էկոհամակարգի ֆունկցիոնալ վիճակը (ֆոտոսինթեզի ակտիվությունը, բիոմասայի կուտակումը), այլ ոչ միայն տարածքի չափը։

Մոնիթորինգի ապագան

Քանի դեռ LULUCF կանոնակարգը ԵՄ անդամ երկրներին մղում է դեպի ավելի բարձր մակարդակի հաշվետվողականության, հողածածկույթի պարզ քարտեզագրումից այն կողմ անցնող տվյալների պահանջարկը միայն աճելու է։

Աշխարհի այնպիսի տարածաշրջաններում, ինչպիսիք են Արևմտյան Աֆրիկան և Սահելը, որտեղ ազգային մոնիթորինգի համակարգերը թույլ են, CLMS-ի գլոբալ արտադրանքներն արդեն իսկ լրացնում են այդ բացը։ Վստահելի և ստուգելի ածխածնի հեռացման ցուցադրման անհրաժեշտությունը կշարունակի մեծացնել բաց հասանելիության տիեզերական տվյալների դերը շրջակա միջավայրի պահպանության գործում․ Copernicus Eu