Թափոնների համաշխարհային ճգնաժամն այլևս դանդաղ զարգացող մարտահրավեր չէ. այն առաջ է անցնում վերջին կանխատեսումներից: Համաշխարհային բանկի նոր զեկույցը ցույց է տալիս, որ թափոնների գեներացումն արդեն գերազանցել է նախկին կանխատեսումները՝ ազդարարելով ավելի կտրուկ և անմիջական էսկալացիայի մասին:

2018 թվականի զեկույցը կանխատեսում էր 3,40 միլիարդ տոննա թափոն մինչև 2050 թվականը: Սակայն 2022-ի տվյալների վրա հիմնված նոր հաշվարկներն արդեն խոսում են 3,86 միլիարդ տոննայի մասին: Միայն 2022 թվականին աշխարհն արտադրել է 2,56 միլիարդ տոննա քաղաքային պինդ թափոն՝ մի ցուցանիշ, որին նախկին մոդելներով պետք է հասնեինք միայն տասնամյակի վերջում:

Ճգնաժամի աշխարհագրական տեղաշարժը

Թափոնների աշխարհագրությունը փոխվում է այնպես, որ ամենամեծ ճնշումն ընկնում է այն տարածաշրջանների վրա, որոնք ամենաքիչն են հագեցած դրանց դիմակայելու համար: Մինչ բարձր եկամուտ ունեցող երկրները շարունակում են արտադրել ավելի շատ թափոն մեկ շնչի հաշվով, ամենաարագ աճը կենտրոնացած է Գլոբալ հարավում:

Կանխատեսվում է, որ մինչև 2050 թվականը Սահարայից հարավ ընկած Աֆրիկայում թափոնների ծավալը կաճի 124%-ով, իսկ Հարավային Ասիայում գրեթե կկրկնապատկվի (99%): Արագ ուրբանիզացիան և եկամուտների աճը խթանում են սպառումը, սակայն թափոնների կառավարման համակարգերը չեն ընդլայնվում նույն տեմպերով:

Իրական խնդիրը՝ հավաքումն է, ոչ թե առաջացումը

Գլոբալ թափոնների կառավարման հիմնական ջրբաժանը ոչ թե այն է, թե որքան աղբ է առաջանում, այլ այն, թե որքանն է իրականում հավաքվում: Ցածր եկամուտ ունեցող երկրներում թափոնների միայն 28%-ն է հավաքվում: Համաշխարհային մասշտաբով աղբի մոտ 30%-ը կա՛մ չի հավաքվում, կա՛մ բացահայտ թափվում է շրջակա միջավայր:

Չհավաքված աղբն այրվում է, թափվում բաց տարածքներում կամ լցվում գետերն ու ջրահեռացման համակարգերը: Հնդկաստանում աղբահանության 100-տոկոսանոց ցուցանիշների մասին պնդումները հաճախ քողարկում են իրականությունը՝ խցանված ջրահեռացման համակարգերն ու ապօրինի աղբավայրերը:

Կլիմայական անտեսված սպառնալիքը

Թափոնների ոլորտը մարդածին մեթանի երրորդ խոշորագույն աղբյուրն է՝ պատասխանատու գլոբալ արտանետումների մոտ 20%-ի համար: Մեթանը 28 անգամ ավելի մեծ ջերմոցային պոտենցիալ ունի, քան ածխաթթու գազը:

Ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում սննդային և կանաչ թափոնները կազմում են աղբի մեծ մասը, սակայն դրանց մշակումը նվազագույն է: Ամբողջ աշխարհում թափոնների միայն 6%-ն է կոմպոստացվում կամ վերամշակվում կենսագազի:

Պլաստիկը և տնտեսական անտեսումը

Զեկույցի համաձայն՝ տարեկան մոտ 93 միլիոն տոննա պլաստիկ թափոն սխալ է կառավարվում: Պլաստիկի աղտոտումը ոչ թե բուն խնդիրն է, այլ արտադրության, դիզայնի և հաշվետվողականության համակարգային բացերի ախտանիշը:

Թափոնների կառավարման համաշխարհային ծախսերն արդեն գերազանցում են տարեկան 250 միլիարդ դոլարը: Բնապահպանական տեսանկյունից անվտանգ համակարգեր ունենալու համար պահանջվում է ՀՆԱ-ի 0,3-ից մինչև 0,8 տոկոսը:

Ոչ ֆորմալ սեկտորի դերը

Այս համակարգային բացերի ֆոնին միայն մեկ օղակ է գործում զարմանալի արդյունավետությամբ՝ ոչ ֆորմալ սեկտորը: Աշխարհում ավելի քան 18 միլիոն մարդ ներգրավված է թափոնների հավաքման մեջ: Հնդկաստանում աղբահավաքները առանցքային դեր ունեն վերամշակման հարցում՝ հասնելով այնպիսի ցուցանիշների, որոնց պաշտոնական համակարգերը դժվարությամբ են մոտենում: Նրանց ինտեգրումը պաշտոնական համակարգերին թե՛ սոցիալական անհրաժեշտություն է, թե՛ գործնական լուծում:

Զեկույցը հստակեցնում է՝ մասնակի բարելավումները բավարար չեն: Անհրաժեշտ է անցում կատարել աղբի հեռացման մտածողությունից դեպի ռեսուրսների կառավարում, ինչը ներառում է համընդհանուր աղբահանություն, տեսակավորում և արտադրողի պատասխանատվության խստացում․ down to earth